Prag gezimde Kafka’nın heykelini de ziyaret etmiştim. Bu fotoğraf, Kafka’nın Dönüşüm’ünde beni en çok düşündüren meselelerden birine dönmek için iyi bir başlangıç oldu: Bir insanın aile içindeki yeri, üstlendiği sorumluluklar değiştiğinde nasıl değişir?
Gregor Samsa bir sabah bedenini tanıyamayacağı kadar değişmiş bulur. Buna rağmen aklı kısa sürede işe, tren saatine ve işvereninin ne diyeceğine gider. Okur, Gregor’un başına gelen olağanüstü olayla uğraşırken Gregor hâlâ işe neden geç kaldığını düşünmektedir. Bu ayrıntı, dönüşümden önce hayatının nasıl işlediğine dair bir ipucu verir. Gregor’un günü, kendi ihtiyaçlarından önce yerine getirmesi gereken görevlerle başlar. Bedenindeki değişim bile bu sırayı bir anda değiştirmez.
Ailenin geçimini sağlayan kişi yardıma ihtiyaç duyduğunda
Gregor, dönüşümden önce ailesinin geçimini sağlamak için çalışır. İşinden hoşnut olmasa da ailesinin borcu, çalışmayı sürdürmesinin önemli nedenlerinden biridir. Evdeki yeri de yıllar içinde bu sorumluluk etrafında biçimlenir.
Kafka, Gregor’un eve para getirmesinin zamanla hem aile hem de Gregor için alışıldık hâle geldiğini anlatır. Aile parayı minnetle kabul eder, Gregor da kazancını paylaşmaktan memnundur. Ancak bu alışverişin içinde eskisi kadar sıcaklık kalmamıştır. Dönüşümden önceki ilişkiyi anlamak için bu ayrıntı önemli. Gregor ailesi için çok şey yapar. Bunun karşılığında nasıl bir yakınlık yaşadığı ise daha belirsizdir.
Gregor çalışamaz hâle geldiğinde evdeki düzen de değişir. Ailenin geçimini üstlenen kişi artık yemek getirilmesine ve odasının bakımına ihtiyaç duyar. Kız kardeşi Grete başlangıçta onun ne yiyebildiğini anlamaya çalışır. Zamanla bu ilginin yerini yorgunluk ve uzaklaşma alır. Bu değişim, ailenin Gregor’u yeni ihtiyaçlarıyla birlikte hayatında tutmakta ne kadar zorlandığını gösterir.
Bir ailede görülmek ile o aileye fayda sağlamak
Sevgi, Otorite ve Ailede Tanınma Krizi başlıklı çalışma, Dönüşüm’ü Erich Fromm’un sevgi anlayışı üzerinden ele alır. Bu okumada sevgi, ilginin yanı sıra karşımızdaki kişiyi tanımayı, ona saygı duymayı ve ihtiyaçlarını gözetmeyi içerir. Çalışmanın Samsa ailesi hakkında öne çıkardığı nokta, Gregor’un aile içindeki yerinin yerine getirdiği işlevle iç içe geçmesidir. Ailesine bağlılığında ise yakınlığın yanında görev ve borçluluk duygusu da önemli bir yer tutar.
Bu açıdan bakınca insanın ailesine destek olmasıyla, ailedeki yerini ancak destek verdiği sürece güvende hissetmesi arasında bir fark vardır. İlkinde sorumluluk, ilişkinin bir parçasıdır. İkincisinde kişi yorulduğunda ya da yardım istediğinde ilişkideki yerinin de sarsılacağından endişe edebilir. Gregor’un hikâyesini bu gözle okumak, evde herkesin bildiği bir şeyi yeniden düşünmeye imkân verir: Gregor ne kadar kazanıyor ve aile için ne yapıyor? Peki ailedekiler onun nasıl yaşadığını, ne istediğini ve nelerden vazgeçtiğini ne kadar biliyor?
Gregor’un sesi ne zaman duyulmaz olur?
Psikiyatrist Allan Beveridge, Dönüşüm üzerine yazısında yabancılaşma, iletişimin bozulması ve reddedilme üzerinde durur. Gregor’un başkalarından farklı görülmesiyle giderek yalnızlaşması arasındaki ilişkiyi inceler. Onun okuması, aile içindeki değişimi maddi katkının kaybının ötesinde düşünmeye yardımcı olur.
Öyküde Gregor, kapısının ardında konuşulanları anlayabilir. Kendi söyledikleri ise ailesi tarafından anlaşılmaz. Böylece ailesi onun hakkında konuşmayı sürdürürken Gregor, kendisiyle ilgili konuşmalara katılamaz hâle gelir.
Bu ayrıntı, dönüşümden önceki Gregor’a da başka bir gözle bakmayı sağlar. Çalışırken evdeki rolü herkes için açıktır. Ancak ne kadar yorulduğu ya da hayatının nasıl olmasını istediği aynı ölçüde görünür değildir. Dönüşümden sonra sesi gerçekten anlaşılmaz olur. Öncesinde ise okur, Gregor’un içinden geçenlerle ailesinin onun hakkında bildikleri arasındaki mesafeyi görür.
Gregor kendi duygularına ne kadar yakın?
American Journal of Psychotherapy’de yayımlanan makalesinde J. S. Gans, Gregor’un ailesiyle ilişkisini ve kendi duygularını tanımakta zorlanmasını birlikte ele alır. Makalenin özetinde öne çıkan düşüncelerden biri, dönüşümün aile ilişkilerindeki güçlükleri başlatmadığıdır. Gans ayrıca Gregor’un kendisini giderek daha dar bir alana sıkışmış bulmasını, kendi duygularıyla kurduğu ilişki üzerinden de yorumlar.
Bu okuma, Gregor’un ailesine kızgınlığını ya da kendi hayatına ilişkin isteklerini düşünmek için yer açar. Bir insan yıllarca “Evdekilerin bana ihtiyacı var” diye yaşadığında, “Ben neye ihtiyaç duyuyorum?” sorusunu sormayı erteleyebilir. Gregor’un dönüşüm sabahı işe yetişmeyi düşünmesi, bu açıdan öykünün en çarpıcı ayrıntılarından biri. Kendi başına geleni anlamaya fırsat bulamadan, başkalarının ondan beklediklerini düşünmeye başlar.
Bir ilişkide ihtiyaçlarımızla da yer bulabiliyor muyuz?
Dönüşüm’ü bu okumalarla birlikte düşündüğümde, aklımda en çok Gregor’un evdeki yerinin nasıl değiştiği kalıyor. Önce ailesi için bir şeyler yapabiliyor ve evdeki rolünü bu sorumluluk üzerinden biliyor. Sonra desteğe ihtiyaç duyuyor ve aralarındaki bağın bu yeni duruma nasıl karşılık vereceğini görüyoruz.
Gündelik hayatta bunun daha küçük örneklerine rastlayabiliriz. Her işi üstlenen biri ilk kez “Bu sefer ben yapamayacağım” dediğinde, karşısındakinin tepkisi kadar kendi içinde yaşadığı tereddüt de dikkat çekicidir. Yardım istemek zor gelebilir. Birini hayal kırıklığına uğratmaktan ya da artık eskisi kadar önemsenmemekten çekinebilir. Bu kaygı, ilişkinin nasıl işlediğiyle ilgili olabileceği gibi kişinin kendi değerini neye bağladığıyla da ilgili olabilir.
Kafka’nın öyküsü, benim için bu iki soruyu yan yana getiriyor.
- Başkaları beni, onlar için yapabildiklerimin ötesinde ne kadar tanıyor?
- Ben kendime, bir şey yapamadığımda ya da yardıma ihtiyaç duyduğumda nasıl bakıyorum?
Kaynaklar
Franz Kafka, Dönüşüm. Project Gutenberg’de tam metin
Sevgi, Otorite ve Ailede Tanınma Krizi: Kafka’nın Dönüşüm’üne Frommcu Bir Yaklaşım. DergiPark
Allan Beveridge (2009), Metamorphosis by Franz Kafka. Cambridge University Press
J. S. Gans (1998), Narrative Lessons for the Psychotherapist: Kafka’s The Metamorphosis. PubMed’de yayın özeti
WhatsApp ile paylaş · E-postayla paylaş