Freud’un Evinden: Fark Etmek Neden Her Zaman Değiştirmeye Yetmez?

Yıllar önce, yurt dışında yaptığım klinik staj döneminde Viyana’ya da gitmiş, Freud’un yaşadığı ve çalıştığı evi ziyaret etmiştim. İlk ilgi duyduğum klinik yönelim psikodinamik olduğu için bu ziyaret benim için ayrı bir anlam taşıyordu. Metinlerini okuduğum birinin çalışma mekânında bulunmak, kitaplarda karşılaştığım düşünceleri daha yakından düşünmemi sağlamıştı.

O ziyaretten kalan fotoğraflara bakarken Freud’un 1914 tarihli Hatırlama, Tekrarlama ve Derinlemesine Çalışma metnini yeniden düşündüm. Bu yazıda ele aldığı meselelerden biri, bugün de tanıdık bir soruya dokunuyor: İnsan, kendisine zarar veren bir örüntüyü fark ettiği hâlde neden onu sürdürebilir?

“Neden böyle yaptığımı biliyorum ama yine de yapıyorum.”

Bir davranışın geçmişimizle bağlantısını kurmuş, hangi durumlarda ortaya çıktığını anlamış olabiliriz. Yine de benzer bir durum yaşandığında kendimizi aynı tepkinin içinde bulabiliriz. Bu tekrar, bazen yaşadığımız güçlüğün yanına bir de kendimize yönelik eleştiriyi ekler: “Madem anladım, neden değiştiremiyorum?”

Geçmiş, bugünkü ilişkilerimizde nasıl tekrar eder?

Freud, söz konusu metninde, analiz sürecinde geçmişin her zaman hatırlanıp anlatılabilecek bir anı biçiminde ortaya çıkmadığını söyler. Kişi, hatırlayamadığı ya da bastırdığı yaşantıyla bağlantılı bir tutumu, güncel ilişkilerinde yeniden sergileyebilir.

Bunu şu sözlerle ifade eder:

“Er wiederholt es, ohne natürlich zu wissen, daß er es wiederholt.”

“Onu tekrarlar; elbette tekrarladığını bilmeden.”

Freud’un burada ele aldığı tekrar, geçmişteki ilişki biçimlerinin, beklentilerin ve çatışmaların bugünkü ilişkilerde yeniden ortaya çıkmasıdır. Özellikle de analistle kurulan ilişkide.

Bu düşünceyi gündelik hayata yaklaştıran bir örnek düşünelim: İtiraz ettiğinde ilişkisinin zarar göreceğinden endişelenen biri, rahatsızlığını dile getirmek yerine karşısındakine uyum gösterebilir. Sonrasında duyulmadığını hisseder, biriken kızgınlığı nedeniyle uzaklaşır. Farklı kişilerle ilişki kursa da kendisini benzer bir süreçte bulabilir.

Kişiler ve koşullar değişirken, kişinin ilişkide ne beklediği, neden korktuğu ve kendisini nasıl korumaya çalıştığı benzer kalabilir.

Fark etmekle değişebilmek arasındaki mesafe

Bir örüntüyü fark etmek, daha önce kendiliğinden gerçekleşiyormuş gibi görünen bir süreci inceleyebilmemizi sağlar. Hangi anda sustuğumuzu, ne beklediğimizi, neden geri çekildiğimizi düşünmeye başlayabiliriz.

Fakat düşünerek ulaştığımız bu bilgiye, yoğun bir duygunun içindeyken erişmek her zaman kolay olmayabilir. Sakin bir anda “İhtiyacımı söyleyebilirim” diye düşünürken, karşımızdaki kişinin yüz ifadesi değiştiğinde yeniden susabiliriz. Ne yapmak istediğimizi bilsek de o anda hissettiğimiz korku, suçluluk ya da kaygıyla baş etmekte zorlanabiliriz.

Freud da metninde, bir direncin analist tarafından gösterilmesinin ve adlandırılmasının onu hemen ortadan kaldırmayacağını vurgular. Burada direnç, kişinin kendisini anlamaya ve değişmeye çalışırken karşılaştığı, çoğu zaman farkında olmadığı engeller olarak düşünülebilir. Kişinin bu güçlükleri tanıyabilmesi ve üzerlerinde çalışabilmesi için zamana ihtiyaç vardır.

Bu nedenle, tekrar eden bir davranışı yalnızca “Hâlâ anlamamış olmak” üzerinden değerlendirmek yetersiz kalabilir. Bazen kişi neden böyle davrandığını anlamıştır; fakat farklı davranmayı zorlaştıran duygularla nasıl kalabileceğini henüz öğrenmektedir.

Anladığımız bir şeyi değiştirmek neden zaman alır?

Freud’un Durcharbeiten kavramı, Türkçede “derinlemesine çalışma” ya da “işleyip çalışma” gibi ifadelerle karşılanır. Bu kavram, analiz sürecinde kişinin değişimin önünde duran güçlüklerle tekrar tekrar karşılaşmasını ve onları anlamak için çalışmayı sürdürmesini anlatır.

Örneğin, karşısındakini kaybetmekten korktuğu için sürekli susan biri, bu korkusunu fark etmiş olabilir. Yine de bir anlaşmazlık yaşandığında düşüncelerini söylemekte zorlanabilir. Söylemeye çalıştığında suçluluk, kaygı ya da geri çekilme isteği hissedebilir. Üzerinde çalışılacak olan, bu anlarda yaşadıklarıdır.

Farklı davranmayı denediğinde ne olacağından korkmaktadır? Karşısındaki kişinin rahatsızlığı onun için ne anlama gelmektedir? Kendi ihtiyacını dile getirdiğinde neden suçlu hissetmektedir?

Bu sorulara bir kez cevap vermek, yaşanan güçlüğü hemen ortadan kaldırmayabilir. Aynı duyguların farklı durumlarda nasıl ortaya çıktığını görmek ve bunlar üzerinde çalışmayı sürdürmek gerekir. Freud, bu sürecin hem kişi hem de analist için sabır gerektirebileceğini belirtir.

Gündelik hayata uyarlayarak düşünürsek, değişim başlangıçta küçük olabilir: Kişi yine susar ama bu kez neden sustuğunu daha erken fark eder. Ardından, konuşma bittikten sonra geri dönüp “Az önce söyleyemediğim bir şey var” diyebilir. Zamanla ihtiyacını o anda dile getirmeyi deneyebilir.

Aynı güçlüğün yeniden yaşanması, hiçbir şeyin değişmediği anlamına gelmeyebilir. Kişinin o güçlüğü nasıl fark ettiği ve sonrasında ne yapabildiği de değişimin bir parçasıdır.

Kendimizi eleştirmek yerine süreci anlamak

Bir davranış tekrarlandığında “Yine aynısını yaptım” demek kolaydır. Ancak bu cümle, o anın içinde neler yaşandığını gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Davranıştan hemen önce ne oldu? Hangi duyguya katlanmak zor geldi? Karşımızdakinden ne bekledik? Ne olacağından korktuk? Önceki benzer durumlara göre bu kez farklı yaptığımız bir şey var mıydı?

Bu sorular, güçlüğü daha yakından incelememize yardımcı olabilir. “Ben hep böyleyim” düşüncesinin yerine, üzerinde çalışabileceğimiz belirli anları ve davranışları görebiliriz.

Freud’un bu metni, kendimizi anlamakla değişebilmek arasındaki mesafeyi düşünmeye alan açıyor. Bir bağlantıyı fark etmek değerli bir başlangıç olabilir. Bu anlayışın ilişkilerimize ve davranışlarımıza yerleşmesi ise zaman, deneyim ve çalışma gerektirebilir.

O mesafeye dikkatle bakmak, tekrar eden her güçlüğü başarısızlık ya da irade eksikliği olarak değerlendirmeden, değişimi zorlaştıran şeyleri anlamamızı sağlayabilir.

Kaynak: Freud, S. (1914). Erinnern, Wiederholen und Durcharbeiten — Hatırlama, Tekrarlama ve Derinlemesine Çalışma