Freud’un Gözünden Michelangelo’nun Musa’sı: Öfkenin Durduğu An

Bir heykelin karşısına yeniden gitmek, aynı yüzü ve aynı elleri tekrar incelemek… Freud için Michelangelo’nun Musa’sı, bakıp geçebileceği bir sanat eseri değildi. Roma’daki San Pietro in Vincoli Kilisesi’nde bulunan bu heykelin kendisinde uyandırdığı etkiyi şöyle anlatıyordu:

“Denn ich habe von keinem Bildwerk je eine stärkere Wirkung erfahren.”

“Çünkü hiçbir heykelden böylesine güçlü etkilenmemiştim.”

Freud, 1914’te yayımlanan Michelangelo’nun Musa’sı yazısında, kiliseye çıkan merdivenleri defalarca tırmanışından söz eder. Heykelin öfkeli bakışı karşısında bazen kendisini de o bakışın yöneldiği insanların arasında hisseder. Eserle ilişkisi, anlamaya çalıştığı kadar kendisinin de etkilendiği bir karşılaşmadır.

Mermerdeki hareketin izleri

Freud’un dikkati Musa’nın sakalına, sağ eline ve tuttuğu levhalara yönelir. Bu ayrıntılardan hareketle, heykelin hemen öncesinde yaşanmış olabilecek bir hareketi yeniden kurar: Musa öfkeyle yerinden kalkmaya yönelmiş, fakat levhaların düşme tehlikesi onu durdurmuştur.

İngilizce çeviride bu yorumun merkezindeki cümle şöyledir:

“He remembered his mission and for its sake renounced an indulgence of his feelings.”

“Görevini hatırladı ve onun uğruna duygularını doyurmaktan vazgeçti.”

Freud’un okumasında Musa’nın duruşu, içinden geçenleri açığa vurur: Öfke sürmektedir; ancak levhaları koruma amacı, hareketin yönünü değiştirmiştir.

Durabilmenin içindeki çatışma

Freud bu dönüşümü Almanca metinde kısa bir ifadeyle anlatır:

“Er gedachte seiner Mission.”

“Görevini hatırladı.”

Bu yorumda durmak, duygunun ortadan kalkması anlamına gelmez. Musa’nın yüzündeki acı ve öfke varlığını korur. Buna rağmen, kendisini adadığı şeyi yıkımdan koruyabilir.

Buradan bugüne uzanan bir soru çıkarabiliriz: Yoğun bir duygunun içindeyken, korumak istediğimiz şeyi hatırlayabilir miyiz? Bu, Freud’un cümlesinin güncel bir psikolojik okumasıdır; onun metninden doğrudan alınmış bir öneri değildir.

Freud’un çözümlemesi de Michelangelo’nun niyetinin kesin açıklaması olarak okunmamalıdır. Heykelin ayrıntılarından geliştirilmiş bir yorumdur. Yine de insanın aynı anda hem öfkelenebilmesini hem de kendisini durdurabilmesini düşünmek için etkileyici bir alan açar.

Kaynak: Sigmund Freud, “Der Moses des Michelangelo” (1914), Imago, 3, 15–36. Alıntıların Türkçe çevirileri bu yazı için hazırlanmıştır.